اعتبارسنجی توقیعات امام مهدی در عصر غیبت صغری

سؤال

آیا توقیعات امام مهدی(ع) در عصر غیبت صغری قابل اعتماد هستند و از لحاظ سندی می‌توان به آنها استناد نمود؟

پاسخ کوتاه

توقیعات منسوب به امام مهدی(عج) یکی از مهم‌ترین مستندات دوره غیبت صغری هستند و معتبرترین بخش آنها از طریق نوّاب خاص در منابع حدیثی شیعه نقل شده است.

از نظر سندشناسی، نوّاب اربعه با اوصاف وثاقت، امانت و نزدیکی ویژه به امام(ع) توصیف شده‌اند؛ ازاین‌رو گزارش‌های صادرشده از کانال آنان در بالاترین سطح اعتبار قرار می‌گیرد. علاوه بر این ضبط توقیعات در منابع اولیه‌ شیعه، به دلیل نزدیکی زمانی این مؤلفان به دوره غیبت صغری، احتمال جعل یا دست‌کاری را به حداقل می‌رساند.

از نگاه تاریخی شواهدی وجود دارد که اصلِ ارتباط کتبی میان شیعیان و وکلای اهل بیت(ع) تأیید شده است؛ این گزارش‌ها وقوع اصل توقیعات را تقویت می‌کند. از حیث محتوایی نیز توقیعات با اصول اعتقادی و فقهی امامیه هماهنگ‌اند و فاقد نشانه‌های غلو یا آموزه‌های گروه‌های انحرافی‌اند؛ علاوه بر این سبک نگارش آنها با زبان مکتوبات قرن سوم و چهارم سازگار است.

باید توجه داشت که برخی توقیعاتی مرسل‌اند و در مقایسه با توقیعات دارای سند متصل، نیازمند احتیاط بیشتری‌اند و از اعتبار پایین‌تری برخوردار هستند.

پاسخ تفصیلی

مفهوم توقیع

واژه توقيع، از ريشه وقع، به معناى نشان نهادن بر يك نوشته است، خواه به شكل امضا كردن، يا اعلام رد و تأييد و خواه با نوشتن پاسخ در ميان، حاشيه و يا پشت آن باشد.[۱] [۲] [۳]

توقیع در اصل به نوشته‌ای در حاشیه و پشت شکایات، به خط خلیفه یا سلطان یا برخی از فرمانروایان گفته می‌شد که بر رسیدگی به شکایات تأکید می‌کرد.[۴]

معناى اصطلاحى توقيع نيز به همين معنا و بيشتر در باره پاسخ يك شخصيت برتر (مانند: پيشواى دينى، حاكم و نمايندگان ارشد آنها) به درخواست‌ها، نامه‌ها و استفتائات دیگران به كار مى‌رود.[۵] در فرهنگ شيعى ، واژه «توقيع» بر مكاتبه‌ها و نامه‌هاى امامان(ع) اطلاق مى‌شود و گاه برخى پيام‌هاى شفاهى امام عصر(ع) را نيز توقيع ناميده‌اند.[۶] از نخستين نوشته‌ها از امامان(ع) كه آن را توقيع ناميده‌اند، دست خطّ امام كاظم(ع) است.[۷] فردی در نامه‌ای درخواست كرده بود تا امام(ع) براى پسردار شدن وى دعا كند و امام(ع) چنین پاسخ داد: «فَوَقَّعَ‏ فِي‏ الْكِتَابِ‏: قَدْ قَضَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى حَاجَتَكَ، وَ سَمِّهِ مُحَمَّداً [۸]؛ در ذيل نامه نوشت: خداوند(تبارك و تعالى)، حاجت تو را برآورْد. اسم او را محمّد بگذار.» روايت‌هايى نيز به توقيعات امام رضا(ع) اشاره دارند.[۹] [۱۰]

به موازات تشديد حصر امامان(ع) و گسترده شدن جامعه شيعى، مكاتبات و توقيعات امام هادى(ع) و امام عسكرى(ع) فراوان‌تر شد.[۱۱] توقیعات یا به خط خود امامان بوده است یا آن‌ها املا می‌کرده‌اند و دیگران نوشته‌اند.[۱۲]

منابع اصلی توقیعات

توقیعات چون از طریق نوّاب خاص امام مهدی(ع) به جامعه شیعه منتقل می‌شد، در سنت حدیثی امامیه جایگاهی ممتاز یافته و محدثان آنها را ضبط کرده‌اند.[۱۳] بيشتر توقيع‌ها و مكاتبه‌هاى امام مهدی(ع)، در كتاب‌های معتبر و مشهور شیعه نقل شده است:

مرور سندی توقیعات

وثاقت نوّاب خاص

حضرت مهدی(ع) در دوران غیبت صغری(۳۲۹-۲۶۰ق) از طریق چهار نفر به عنوان نایب خاص امام با شیعیان در ارتباط بود که یکی پس از دیگری از طرف امام زمان و با معرفی نایب پیش از خود[۱۹] [۲۰] [۲۱] شناخته می‌شدند.

اعتبار سندی توقیعات

شیخ صدوق، شیخ طوسی و دیگر علما، مقداری از این توقیعات را با سلسه‌ سند نقل کرده‌اند که قابلیت استناددهی را بیشتر کرده است. به عنوان نمونه شیخ صدوق(متوفای۳۸۱ق) در جلد دوم کتاب کمال الدین و تمام النعمه، بابی را اختصاص به توقیعات امام مهدی(ع) داده و ۵۲ توقیع از امام(ع) آورده است که بیش از ۴۰ توقیع با سلسله‌ سند جامع آمده است.[۳۶]

طبرسی(متوفای۵۸۸ق) یکی دیگر از علمای شیعه است که توقیعاتی از امام مهدی(ع) نقل کرده است، سلسله سندی برای این توقیعات ذکر نمی‌کند.[۵۱] اگر این توقیعات با سلسله سند در دیگر کتاب‌ها آمده باشد، معتبر و قابل استناد خواهد شد و گرنه بدون سند می‌باشد.

محتوای توقیعات هماهنگ با قرآن و سنت

توقیعات امام مهدی(ع) هماهنگ با آموزه‌های قرآن است و در متن آن‌ها به آیات قرآن استناد شده است.[۵۲] این آیات در بخش‌های مختلف توقیعاتِ کتاب کمال‌الدین اثر شیخ صدوق(حدیث۲، ۴، ۸، ۳۷، ۴۲، ۴۳، ۴۹)،[۵۳] و درکتاب الغیبه تألیف شیخ طوسی نقل شده است. [۵۴]

توقیعات امام مهدی (ع) با بسیاری از روایات اسلامی هم‌راستا و هماهنگ است. در یکی از توقیعات، امام (ع) فرمودند که هیچ‌کس به اندازه اهل تقوا به خدا نزدیک نیست؛ هر کس که پیرو ما باشد، اهل تقواست و هر کس که منکر ما شود، از ما جدا خواهد بود.[۵۵] همین مضمون از امام باقر(ع) نیز نقل شده است.[۵۶] [۵۷] در ادامه همان توقیع آمده است: «أَمَّا الْفُقَّاعُ فَشُرْبُهُ حَرَامٌ»[۵۸] این حکم در روایات دیگر از ائمه (ع) نیز تأکید شده است.[۵۹]

تحلیل‌های سندی و محتوایی مشخص می‌کند که اصل توقیعات امام مهدی(عج) و بخش عمده آنچه در منابع اولیه ثبت شده، از اعتبار بالایی برخوردار است. توقیعاتی که از طریق نوّاب خاص نقل شده‌اند، در منابعی چون کمال‌الدین، الغیبة طوسی و...، در زمره معتبرترین اسناد دوره غیبت صغری قرار می‌گیرند.

توقیعات مرسل در کتاب‌هایی مانند الاحتجاج، هرچند از حیث سند ضعیف‌ترند، اما از نظر محتوایی هرکدام که با مجموعه توقیعات معتبر هماهنگی داشته باشند، مورد پذیرش قرار می‌گیرند.

آخرین توقیع امام مهدی(ع)

آخرین توقیعی که در عصر غیبت صغری از امام مهدی(ع) صادر شده است، خبر از وفات چهارمین نایب آن حضرت و شروع کار غیبت کبری است.

«بسم الله الرحمن الرحيم‏ يَا عَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ السَّمُرِيَّ أَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَ إِخْوَانِكَ فِيكَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ سِتَّه أَيَّامٍ فَاجْمَعْ أَمْرَكَ وَ لَا تُوصِ إِلَى أَحَدٍ يَقُومُ مَقَامَكَ بَعْدَ وَفَاتِكَ فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَيْبَه الثَّانِيَه فَلَا ظُهُورَ إِلَّا بَعْدَ إِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَلِكَ بَعْدَ طُولِ الْأَمَدِ وَ قَسْوَه الْقُلُوبِ وَ امْتِلَاءِ الْأَرْضِ جَوْراً وَ سَيَأْتِي شِيعَتِي مَنْ يَدَّعِي الْمُشَاهَدَه أَلَا فَمَنِ ادَّعَى‏ الْمُشَاهَدَه قَبْلَ خُرُوجِ السُّفْيَانِيِّ وَ الصَّيْحَه فَهُوَ كَاذِبٌ مُفْتَرٍ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّه إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ»

«به نام خداوند بخشنده مهربان. ای علی بن محمد سمری! خداوند پاداش برادرانت را در سوگ تو بزرگ گرداند. تو تا شش روز دیگر از دنیا خواهی رفت؛ پس خود را برای مرگ آماده کن و پس از خود، کسی را به‌عنوان جانشین معرفی نکن. با درگذشت تو، غیبت دوم (غیبت کبری) آغاز می‌شود و ظهوری نخواهد بود مگر به اذن خداوند متعال؛ آن هم پس از مدتی طولانی، زمانی که دل‌ها سخت شود و زمین از ستم پر گردد. به‌زودی کسانی نزد شیعیان من می‌آیند و ادعای دیدار و مشاهده می‌کنند؛ آگاه باشید هر کس پیش از خروج سفیانی و شنیده شدن ندای آسمانی، ادعای مشاهده کند، دروغگو و افترازننده است. وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّه إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ»[۶۰] [۶۱]

مطالعه بیشتر

پانویس

منابع