شهید جمهور

بسم الله الرحمن الرحیم

«شهيد» يعني مجاهدي كه با بينش عميق از تعلّقات دنيا دست شسته و به استقبال مرگ ميشتابد و با دو دست خود، جان را به پروردگار خود تقديم مي كند، مصداق كامل «وليّ الله» اوست كه در «تمنّي موت» صادق ميباشد.

شهيدان مورد تجليل اولياء هستند و آرامگاه آنان، مهد پرورش انسان هاي وارسته است. در زيارت وارث به شهيدان سلام ميدهيم و به پاكي آنان و نيز طهارت آرامگاه آنان اذعان ميكنيم: «طبتم و طابت الارض التي فيها دفنتم».[1]

به نظر ميرسد در فضاي حاضر سؤالاتي كه مطرح شد، حساسيت بيشتري يافته است که شهيد كيست و شهادت چيست؟ آيا آنچه ما امروزه از شهادت مي دانيم، همان است كه در سخن خدا و انديشة پيشوايان دين بوده است؟

شهادت در فرهنگ دين دو معنا دارد:

1. معناي خاص: همان كشته شدن در ميدان جنگ در راه خدا كه داراي احكام ويژهاي دارد مثلا شهيد نياز به غسل و كفن ندارد و با همان لباس خونين دفن مي شود.
2. معناي گسترده و عام: انسان در مسير انجام دادن وظيفه الهي كشته شود و يا بميرد. [2]

مصداق حقیقی شهادت، کشته شدن در معرکه جهاد با دشمن دین است؛ اما بسياري از احاديث شهادت، ناظر به توسعه معنايي اين كلمه است: مثلًا کسی که به حال دوستی و حبّ آل محمّد(ص) از دنیا برود؛[3] یا کسی که در حال دفاع از جان، مال یا ناموس خویش کشته شود، اجر 1 میبَرَد.[4] هر بيماري يا مصيبتي كه رنج آور و درد آلود باشد، شهادت است. هر بيماري يا حادثهاي كه مرگي تدريجي يا ناگهاني و سخت را به دنبال داشته باشد، شهادت است . هر حادثهاي كه به نوعي ظاهر شخص را تغيير دهد و به نوعي باعث اندوه او شود، شهادت است.

پس هر كس در حين اداي وظيفهاي به هر صورت از دنيا برود، شهيد است. در روايات اسلامي آمده كه چند گروه شهيد از دنيا ميروند: كسي كه در طريق تحصيل علم از دنيا برود؛[5] كسي كه در بستر از دنيا برود، ولي به حق پروردگار و پيامبر اكرم و اهل بيت آن حضرت معرفت داشته باشد؛[6] كسي كه براي دفاع از مال خويش در برابر مهاجمان ايستادگي كند و كشته شود.[7]

كساني كه عقيده حق داشته و در مسير حقيقت گام بر ميدارند و در همين راه از دنيا ميروند، براساس قرآن كريم در زمره شهدا قرار دارند و اجر شهدا را ميبرند: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ»[8] و آنان كه به خدا و رسولانش ايمان آورند، به حقيقت راستگويان عالمند و برايشان نزد خدا اجر شهيدان است، پاداش اعمال و نور ايمانشان را (در بهشت) مي يابند.»[9] امام صادق(ع) بر شهید بودن مومن به همین آیه استدلال کرده است.[10] در نگرش امام باقر(ع) آن كس از شما كه به مسأله ولايت آشنا باشد، در انتظار ظهور مهدي به سر برد، خود را آماد (حكومت عدل جهاني او) سازد، مانند كسي است كه در خيمه رسول خدا شهيد شده باشد.[11]

کسانی که جانشان را در میدان حدمت به مردم از دست میدهند با توجه به معنای وسیع شهادت، شهید در راه خدمت هستند و خدا پاداش شهدا را به این افراد به پاس خدمتی که کردند و در میدان خدمت جانشان را از دست دادهاند، خواهد داد و گفتن شهید به این والا مقامها، ارج نهادن به خدمتگزارانی است که همگان وظیفه داریم از خدمات آنها سپاس گزاری کنیم.

آری «شهيد» در فرهنگ اسلامى منحصر به كسانى نيست كه در ميدان جهاد كشته مى شوند، هر چند آنها از روشنترين مصداق آنند. اسلام معناى شهادت گسترش داده شده است. هر انسانی در مسير انجام وظيفه الهى كشته شود، يا بميرد، هر كس در حين انجام چنين وظيفه اى به هر صورت از دنيا برود «شهيد» است و طبق روايات اسلامى، در زمره شهداست.[12]

دليل اين كه اين افراد داراى مقام شهيد هستند روشن است، چون ما مى گوييم «جهاد اكبر»، جهاد با نفس است و كسى كه در ميدان جهاد اكبر باشد، مقامش والاتر از كسى است كه در ميدان «جهاد اصغر» بوده است.

نگرش گستره معنایی شهید مخصول آموزههای شیعه نیست و بلکه در باور اهل سنت نیز شهید معنای گستردهای داد؛ مانند:

کسی که در اثر طاعون و وبا بمیرد.

کسیکه در اثر اسهال بمیرد.

کسیکه در اثر غرقشدن در آب بمیرد.

کسیکه زیر آوار فوت نماید.

کسیکه در راه الله کشته شود.[13]

[1] . قمي، عباس، مفاتيح الجنان، زيارت اربعين.

[2] . مكارم شيرازي، ناصر، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1367 ش، ج ج 21، ص407.

[3] . مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج 23، ص 233.

[4] . میزان الحکمة،ج۲، ص ۱۵۱۶

[5] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ق، ج 1، ص 186.

[6] . حر عاملی، محمد، وسائل الشيعه، ج 11، ص 40.

[7] . محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، الطبعة الاولي، 1419 ق، ج 5، ص 198.

[8] . سوره حدید، آیه19.

[9] . مكارم شيرازي، ناصر، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1367 ش، ج 23، ص 349.

[10] . جمعه عروسي حويزي، عبدعلي؛ نورالثقلين، قم، مطبعة العلمية، چاپ سوم، بي تا، ج 5، ص 243.

[11] . جمعه عروسي حويزي، عبدعلي؛ نورالثقلين، قم، مطبعة العلمية، چاپ سوم، بي تا، ج 5، ص 243.

[12] . مكارم شيرازي، ناصر، نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1367 ش، ج 21، ص407. ج 23، ص355.

[13] . بخاری، محمد بن اسماعیل، صحيح البخاري، إستانبول، چاپ افست، ج1، ص159. مالک بن انس، الموطأ، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1406 ق- 1985 م، ج1، ص234.