سؤال:

با توجه به آيات 2 تا 4 سوره مباركه حجرات كه صدا زدن با صداي بلند و به اسم پيامبر اعظم يعني بدون استفاده از صفت يا كنيه و يا لقب آن حضرت را آن هم با صداي بلند ندا كردن، زشت و كار كساني است كه اكثرشان نمي فهمند يعني اين كار، عملي زشت و دور از ادب است و با توجه به اينكه مطمئناً اين كار در مورد اهل بيت عصمت و طهارت نيز نبايد انجام شود (با صداي بلند و بي ادبانه) حال سوالي پيش آمد كه در مراسمات مذهبي ما ميگوييم «حسين، حسين» يا مي گوييم «يا علي» و يا جملهي زيباي «يا حسين» را مي گوييم، اين دور از ادب نيست؟ البته اين كه برخي مثلاً خير سرشان براي حضرت اباعبدالله (ع) شور مي گيرند و مي گويند: «سين! سين! سين!» اين را هر كسي ميداند اشتباه است و اصلاً ربطي به كلمه مبارك «حسين» ندارد، منظور ما از سوال فوق دقيقاً درست تلفظ كردن كلمه مبارك «حسين» است بدون اينكه بگوييم «اباعبدالله» يا مثلاً «سيدالشهدا»؟

پاسخ

در این سوال حضرتعالی چند سوال مطرح است که جداگانه باید پاسخ داده شود:

سوال اول: تفسیر دقیق آیه چیست؟

1. بيان آية مورد سؤال و ترجمة روان آن:

{يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَرْفَعُواْ أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبىِ ِّ وَ لَا تجَْهَرُواْ لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تحَْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَ أَنتُمْ لَا تَشْعُرُون}[1] اى كسانى كه ايمان آورده ايد! صداى خود را فراتر از صداى پيامبر نكنيد، و در برابر او بلند سخن مگوييد [و داد و فرياد نزنيد] آن گونه كه بعضى از شما در برابر بعضى بلند صدا مى كنند، مبادا اعمال شما نابود گردد در حالى كه نمى دانيد!

2. شأن نزول:

پنج آيه اوّل اين سوره، رعايت ادب و آداب برخورد بندگان خدا با رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ را بيان ميكند. در مورد شأن نزول آية دوم گفتهاند: گروهي از طائفة بني تميم و اشراف آنها وارد مدينه شدند، هنگامي كه داخل مسجد پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ گشتند صدا را بلند كرده، از پشت حجرههايي كه منزلگاه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بود، فرياد زدند: اي محمّد بيرون بيا. اين سر و صداهاي نامؤدبانه، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را ناراحت ساخت، هنگامي كه بيرون آمد، گفتند: آمدهايم تا با تو مفاخره كنيم... . [2]

3. رعايت حق پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و قدر شناسي از او:

قدر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را نه تنها در جاهليت و صدر اسلام، نميشناختند؛ بلكه هم اكنون هم بشريت حتّي مسلمانان، قدر زحمات پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را در راه بيان دين نميدانند و حقّ او را نشناختهاند. اگر مردم صدر اسلام قدر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ را ميشناختند، بيش از هشتاد جنگ و سريّه را بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ تحميل نميكردند و ....

4. تفسيري كوتاه:

قرآن شريف ادبستان الهي است، در فرهنگ قرآن حرف زدن[3]، صدا زدن، [4] راه رفتن[5] و ... بايد حساب شده و انساني باشد، به ويژه در برابر رهبران و بزرگان. وقتي بر پدر و مادر نبايد «اُفّ»[6] گفت، به پيامبران و امامان ـ عليهم السّلام ـ به طريق اولي نبايد «افّ» گفت. چون آنها پدران معنوي امّت هستند. در كنار پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ بودن و فرياد كشيدن، خلاف ادب است. پيامبر رحمت را همچون انسانهاي معمولي بلند صدا زدن و بدون رعايت ادب، نام وي را بدون ذكر كنيه ، به صورت «يا محمّد» صدا زدن، خلاف اخلاق و ادب است.

از اين جهت قرآن شريف در پنج آية اول سورة حجرات كه سورة اخلاق نيز ميباشد، رابطة بندگان خدا با رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ را بيان ميكند كه بسيار دقيق و عميق است و رعايت اين دستورات اخلاقي براي يك پيرو واقعي در همة عرصههاي زندگي لازم و ضروري است و آنچه از این آیه استفاده میشود صدا زدن پیامبر و به طبع آن صدا زدن اهل بیت عصمت و طهارت نباید در عرف جامعه بی ادبی محسوب شود و برای همین عرب همدیگر را بیشتر با کنیه و لقب صدا میزدند و البته گاهی نیز با اسم صدا میزدند ولی با مهربانی و متانت نه با داد زدن و بلند کردن صدا از حد معمولی.

سوال دوم: آیا گفتن نام معصوم به تنهایی جایز است؟

با توجه به آیه مورد نظر و عرف هر جامعهای، صدا کردن بزرگان و حتی افراد جامعه بایستی همراه با ادب باشد و ممکن است در هر عصری عرف جامعه برخی از خطابها را نشانه ادب بیشتر بدانند همانند صدا کردن افراد با نام خانوادگی در میان ایرانیان که نوعی احترام محسوب میشود تا صدا کردن با نام افراد.

از اینرو باید دید جامعه چه چیزی را توهین حساب میکند و چه چیزی را دب و صد البته باید این حساب کردن جامعه مبنی بر احکام دین نیز باشد و مخالف احکام الهی نباشد.

آداب اجتماعي و آداب الهي از نظر نحوة مراعات از هم متفاوت است مثلاً با اين كه انسان در هر مكان و زمان و شرايط همواره در حضور و محضر خداوند است و خداوند ناظر به اوست و او در حضور خداوند است اما خوابيدن و دراز كشيدن خلاف ادب الهي نيست و منافاتي با حفظ ادب در پيشگاه خداوند ندارد، در حالي كه آن كار در حضور مردم و مجلس خلاف ادب اجتماعي محسوب مي شود.

با این نگاه روشن میشود که در روضهها و مداحیها، صدا زدن ائمه با نام ایرادی ندارد؛ مانند یا حسین، یا علی، یا مهدی و ... و صد البته نباید به گونهای باشد که عرف جامعه آن را توهین تصور کند.

سوال سوم: آیا در روایات نام معصومین میآمده یا با کنیه و لقب بود و راویان این ادب را نگه میداشتند؟

در روایات چه از سوی ائمه هدی علیهم السلام و چه از سوی راویان، معصومین را هم با کنیه، لقب و صلوات یاد کردهاند هم با نام و البته در باره رسول خدا همواره با لقب و کنیه و گاهی با صلوات بوده است؛ ولی در باره ائمه هدی گاهی خود اهل بیت و گاهی راویان با نام یاد میکردند و بارها در کتابهای روایی آمده است مانند عن علی؛ عن علی بن ابی طالب؛ عن جعفر بن محمد؛ عن علی بن موسی و ... .